Al een halve eeuw lang verdiept prof. dr. Gabriel van den Brink zich in filosofische, historische en culturele vraagstukken.

Hij is hoogleraar wijsbegeerte bij Centrum Ethos aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Begin vorig jaar verscheen een boek van hem: De actualiteit van het archaïsche. Tegen de moedeloosheid van de moderne tijd. Het was aanleiding voor Zich om met hem in gesprek te gaan.

Spanningsveld
In dit boek neemt Van den Brink de lezer mee in een zoektocht door een ver  verleden. Zijn doel: de problemen in de moderne wereld en onszelf beter begrijpen. 

Volgens Van den Brink is er een fundamenteel spanningsveld dat het menselijke bestaan doortrekt: de wisselwerking tussen verantwoordelijkheid en onvoorspelbaarheid. „Moderne mensen geloven in maakbaarheid. Ze denken hun leven volledig zelf te kunnen sturen, de maatschappij beter te maken en zelfs hun lichaam naar wens te kunnen aanpassen.

Dat wordt problematisch als je vergeet dat het leven niet volledig maakbaar is.”

Gestapelde lagen
In zijn boek laat Van den Brink zien dat oudere tradities deze maakbaarheid sterk nuanceren. „Centraal hierin staat dat je doen en laten gevolgen heeft: wat je doet komt op een bepaalde manier bij je terug.

Tegelijkertijd erkennen deze tradities dat het leven niet volstrekt rechtvaardig of helemaal voorspelbaar is. Het monumentale Bijbelboek Job illustreert dit. Iemand kan ondanks goed handelen toch heel zwaar getroffen worden.

 Genade, toeval en tegenslag spelen in het leven van ons allemaal ook een rol. Je hebt het niet in de hand.”

Luchtkasteel zonder fundamenten
Volgens de hoogleraar wijsbegeerte berust ons bestaan op gestapelde lagen van eeuwenoude tradities en waarden. Hij noemt dat 'het archaïsche'. "Als we dat verwaarlozen, gaat onze maatschappij steeds meer lijken op een luchtkasteel zonder hechte fundamenten. 

Moraal en geloof worden steeds meer als privézaken gezien, waardoor de morele basis van de samenleving verzwakt.

De moderne samenleving maakt de fout om het marktdenken, gericht op winst en efficiëntie, toe te passen op alle gebieden, waardoor moraal en publieke verantwoordelijkheid in de verdrukking komen.” 

Toeslagenaffaire als signaal
Het gevolg is dat een maatschappij er van de buitenkant goed geolied uit kan zien, terwijl de morele uitholling intern steeds verder doorsijpelt. “Buitenlanders vinden Nederland een goed georganiseerd landje. Zij zien vooral de buitenkant. Maar moderne organisaties en systemen zijn sterk op regels en efficiëntie gericht. Ze laten te weinig ruimte voor de menselijke maat.

De bureaucratische ontsporing die de toeslagenaffaire liet zien, drukt ons met de neus op het feit dat regels zonder reflectie tot groot onrecht kunnen leiden.”

Frustraties
Dat Nederland verregaand georganiseerd is, vloeit voort uit de wens om alles maakbaar en onder controle te houden.

Tegelijkertijd duwt dit mensen in een soort psychologische spagaat. „Mensen ervaren dat grote maatschappelijke processen - zoals globalisering - buiten hun controle liggen. Ze hebben er geen grip op. Tegelijk hebben ze wel het idee dat volwassen mensen alles zelf moeten kunnen sturen.

Die combinatie leidt tot enorm veel frustratie. Dat draagt bij aan een gevoel van machteloosheid en moedeloosheid.”

Belang hechten aan gemeenschappen
Van den Brink heeft voor dit probleem niet direct een oplossing. „Ik denk dat er geen simpele oplossing is. Ik bepleit een andere levenshouding, waardoor we veel meer belang gaan hechten aan bijvoorbeeld rituelen, gemeenschappen en het delen van ervaringen.

Deze praktijken kunnen moderne mensen helpen om te gaan met situaties waarin ze weinig controle hebben.”  

Het individualisme is doorgeslagen. Dat maakt mensen kwetsbaarder, stelt Van den Brink. „Mensen zien zichzelf als volledig autonoom en dus op zichzelf aangewezen. Dat maakt hen kwetsbaarder.”

Deemoedige houding
Hij pleit voor deemoed. "De mens moet zich bescheidener opstellen. We moeten onze grenzen erkennen en onze afhankelijkheid en kwetsbaarheid onder ogen zien.

Een deemoedige houding voorkomt dat mensen zichzelf overschatten en helpt ons ook om beter met de complexiteit van het leven om te gaan.”

Wat bedoelt hij daarmee concreet? „Deemoed wil niet zeggen dat mensen passief moeten zijn. Ze moeten wel degelijk handelen en ook hun mening geven. Maar altijd met bescheidenheid en respect, zonder anderen te veroordelen of zichzelf moreel superieur te achten.

Dat is cruciaal in een tijd van toenemende polarisatie.”

Meer ‘mentale orde’
Volgens Van den Brink zijn er verschillende signalen die aangeven dat het niet goed gaat in de moderne samenleving. „Dan denk ik aan het hoge aantal jongeren met een burn-out en het grote beroep dat wordt gedaan op de jeugdzorg. Eén op de zeven jongeren maakt daar gebruik van.

Dat laat zien dat ons systeem niet goed functioneert. In plaats van problemen op te lossen, lijken op moderne structuren ze soms juist te verergeren. Dit hangt samen met samenleving die sterk gericht is op efficiëntie en controle, maar minder op menselijke maat en welzijn.”

Hij vindt dat er meer ‘mentale orde’ in de maatschappij moet komen. „Een samenleving kan alleen goed functioneren als zij beschikt over betekenisvolle verhalen en gedeelde waarden. De huidige nadruk op effectiviteit is onvoldoende; mensen hebben behoefte aan richtinggevende ideeën.”

Scherpe tegenstellingen
Een probleem hierbij is dat we volgens Van den Brink in de moderne maatschappij moeite hebben om op een goede manier met verschillen om te gaan. „We hebben een hoog niveau van kennis, maar het blijkt moeilijk te zijn om een middenweg te bereiken tussen scherpe tegenstellingen, wat de polarisatie versterkt.

Ik zie daarbij uitersten: verschillen worden simpelweg ontkend (denk aan ‘woke’) of ze worden overdreven uitvergroot (denk aan Andrew Tate).”

Reflex om tegen te spreken
Dat we moeite hebben met verschillen heeft er ook mee te maken dat we de reflex hebben om anderen tegen te spreken, zegt Van den Brink. „Deze neiging zit diep. En hetwordt versterkt door een cultuur waarin iedereen wil opvallen. Sociale media en massacommunicatie vergroten dit effect.

Enerzijds ontstaat er sensatiezucht en ongenuanceerde meningsvorming. Aan de andere kant proberen organisaties communicatie en beeldvorming volledig te beheersen. Beide tendensen zetten de waarheid onder druk en werken verwarrend.

We zijn van nature geneigd informatie te zoeken die ons gelijk bevestigt en ongemakkelijke waarheden te vermijden.

Daarom is het belangrijk om open te staan voor inzichten die botsen met wat je toch al dacht. Zelfkritiek en het kunnen verdragen van de spanning tussen politieke, godsdienstige en wetenschappelijke waarheden zijn cruciaal om polarisatie tegen te gaan.”