Tegenwoordig komen Messiaanse gemeenten op de rustdag vaak samen. Dat was voor de Tweede Wereldoorlog anders. Ze kwamen bijeen in verenigingen, maar er werden zelden diensten georganiseerd.

'Niet-arische christenen'
De eerste gemeentevorming van Joodse christenen in West- en Midden-Europa vond noodgedwongen plaats tijdens de Tweede Wereldoorlog. 

In Duitsland werden al in 1933 opgeroepen tot stichting van aparte lutherse gemeenten voor Joodse christenen. Joden behoorden geen lid te zijn van een lutherse kerk.

Omdat de lutherse Landeskirche van Hannover in 1942 geen kerkbelasting meer wilde heffen van ‘niet-arische’ christenen, besloot men de 124 Joodse lutheranen die er toen nog waren in een aparte gemeente te plaatsen. 

Een predikant die zelf was ontslagen vanwege zijn Jood-zijn werd belast met de pastorale zorg. Tot officiële gemeentevorming is het nooit gekomen.

Geestelijk verzorger in Vught
In Nederland was tijdens de Tweede Wereldoorlog op twee plaatsen sprake van noodgemeenten: in Westerbork en in Barneveld. 

Toen de Joodse predikant ds. S.P. Tabaksblatt met zijn gezin naar concentratiekamp Vught werd gedeporteerd, werd hij door de synode aangewezen als geestelijk verzorger van de Joodse christenen in het kamp.

Hij heeft maar een maand in Vught gezeten. Hoewel ook hier Joodse christenen gevangen zaten, werden er voor zover bekend geen diensten gehouden.

Noodgemeente in Westerbork
In Westerbork werd een protestantse noodgemeente gesticht. Vanaf 1942 tot 1944 werden er diensten gehouden onder leiding van een hervormde kandidaat Max Enker. 

Hij had van de synode toestemming gekregen om te dopen, het Heilig Avondmaal te bedienen en huwelijken te bevestigen. 

De kerkdiensten werden in de zogenaamde gedooptenbarak gehouden en werden bezocht door ongeveer tweehonderd mensen.

Spanning tussen Messiasbelijdende Joden en anderen
Westerbork was een doorgangskamp, waar men wachtte totdat men naar vernietigingskampen werd gedeporteerd. Men leefde met velen op een klein oppervlak. Er waren veel spanningen en er was veel stress. 

De verstandhouding tussen de kleine groep van gedoopte Joden en de andere Joden was slecht.

Illustratief is het opschrift dat iemand op het beschot van een van de latrines schreef: ‘Barak 73 (dat was de barak waar de gedoopte Joden verbleven, red.) wordt na de oorlog in brand gestoken met alles wat er in is. Omyn (Amen)’.

Dopen in Barneveld
Ook in Barneveld, waar een groep Joden was ondergebracht, werd een noodgemeente gevormd. Hier werden eens per twee weken diensten gehouden. Niet-Joodse predikanten van buiten  werden uitgenodigd om voor te gaan.

Zestig tot tachtig personen bezochten de kerkdiensten. Vooral vrijzinnige predikanten gingen voor. Een enkele keer een orthodoxe, zoals dr. Willem ten Boom, een neef van de bekende Corrie ten Boom.

Dr. Ten Boom bediende er de doop aan een Joods echtpaar met hun dochter.

Kerken in het getto van Warschau
In het getto van het Poolse Lodz waren ook christenen, maar er was geen kerk. Dat was anders in het getto van Warschau, waar de bestaande kerken gebruikt mochten worden door gedoopte Joden. 

Hoe groot de groep christenen in het getto van Warschau was, is niet bekend. Hun aantal wordt geschat op 5200, maar er worden ook hogere cijfers genoemd. 

Christelijke Joden op hoge posities
Er waren ook christelijke Joden op hoge posities. Ze maakten bijvoorbeeld deel uit van de Joodse Raad. 

Ook een groot aantal artsen, waaronder Ludwik Hirzfeld, een internationaal bekende microbioloog, waren christen.

Er waren er die vanuit overtuiging christen waren geworden, anderen waren het geworden om een hoge positie in de Poolse maatschappij te bereiken, anderen hoopten zo uit het getto te ontsnappen.

Hoe slechter de situatie, hoe beter de verhoudingen
De verhoudingen tussen de christenen en met name de orthodoxe Joden was niet goed. De christenen werden benijd omdat ze meer contacten hadden met de niet-Joodse buitenwereld.

Naarmate de situatie in het getto verslechterde, werden de verstandhoudingen beter. Immers allen wachtte hetzelfde lot.

'Opwekking' in Theresienstadt
Aan het eind van 1941 werd in de Tsjechische stad Terezín, beter bekend als Theresienstadt, door de nazi’s een getto gesticht dat anders was dan de andere getto’s en concentratiekampen.

Het was bedoeld als een modelkamp, speciaal voor bejaarden, veteranen uit de Eerste Wereldoorlog en andere geprivilegieerde Joden.

Tegelijkertijd was het bedoeld als een showkamp voor media om te laten zien dat Joden het nog niet zo slecht hadden. In de praktijk was het vooral een doorgangskamp naar Auschwitz. 

Vooral geassimileerde Joden zaten hier gevangen. Onder hen waren relatief veel gedoopte Joden. 

Samenkomen in het theater
In dit kamp floreerde ook een christelijke gemeente. Op zijn eerste zondag in het getto kwam een Joodse christen met een man samen om het Nieuwe Testament te lezen. Anderen voegden zich bij hen totdat de groep te groot werd. Samenscholingen van meer dan twintig mensen waren in het kamp verboden.

De man kreeg toestemming om als christelijke gemeente op zondag samen te komen in een zaal die ook als theater en voor lezingen werd gebruikt.

De diensten werden bezocht door zo’n honderdvijftig à tweehonderd mensen. Tijdens christelijke feestdagen waren er meer bezoekers.

„Naamchristenen werden echte christenen"
Hans Werner Hirschberg, die rechter was geweest in Berlijn en begin 1944 in Theresienstadt was aangekomen, schreef: „Het licht van het Evangelie scheen helder in Theresienstadt. Een tiende van de Joden die hier gevangen zaten, behoorde tot een christelijke denominatie. Ze leefden tezamen als broeders, eensgezind.

Vele van de bezoekers, hoewel ze gedoopt waren, hadden zich nooit als echte volgelingen van Jezus beschouwd totdat zij naar Theresienstadt kwamen. Maar hier onder de invloed van Gods Woord, werden velen van hen werkelijk bekeerd.

Joden die naamchristenen waren, werden echte christenen. Orthodoxe Joden en Joden die nergens aan geloofden vonden Jezus en werden gered in Theresienstadt.”

En vervolgens gingen de meesten van hen naar Auschwitz.

Hoeveel Joodse christenen kwam om?
Het is niet bekend hoeveel Joodse christenen in de Shoah zijn omgekomen. In Hongarije waren in 1944 62.000 Joodse christenen geregistreerd, in Polen wordt hun aantal tijdens de Tweede Wereldoorlog geschat op 25.000 en in Rusland op 60.000. 

Een realistische schatting lijkt dat er minimaal 60.000 en maximaal 120.000 Joodse christenen zijn gekomen in de holocaust.