Vooral in de brieven van Paulus wordt richting gegeven aan leiderschap en besluitvorming in de christelijke gemeente, stelt prof. dr. ir. Elco van Burg, hoogleraar organisatietheorie aan de Vrije Universiteit (VU) en theoloog.

Hij wijst op het gebruik van de term charismata voor gaven in de gemeente. 'Het is het meervoud van het woord charisma. Letterlijk betekent het: de uitkomst van een schenkende handeling'. 

Gaven staan náást elkaar
Dat is een belangrijk uitgangspunt, stelt Van Burg. Want het focust op de Gever in plaats van op de ontvanger. 'Zoals een naamplaatje op een bankje herinnert aan wie het bankje gegeven heeft, zo moet het gebruik van de gaven steeds terugverwijzen naar de Heere. Je kunt er niet ‘iets mee worden’, want je hebt de gave gekregen, niet zelf verdiend'. 

Deze gaven zijn bedoeld voor de opbouw van de gemeente. Daarom zijn er ook veel verschillende gaven. Die zijn principieel aan elkaar gelijk, zegt Van Burg. 'Ze staan niet boven elkaar, maar naast elkaar, om voor elkaar te zorgen'.

Heerszucht voorkomen
De nadruk op de veelheid van gaven heeft grote invloed gehad op hoe christenen later nadachten over gezag en leiderschap in de kerk, zegt Van Burg. 'Dat is duidelijk te zien in de kerkgeschiedenis en met name in de Reformatie'.

Aanleiding was de manier waarop ze het mis hadden zien gaan. 'In de Reformatie is dit denken vooral vertaald naar leiderschap en besluitvorming, vanuit de ervaren heerszucht en bisschoppelijke hiërarchie in de rooms-katholieke kerk'. 

Macht spreiden
Het leidde tot concrete maatregelen. 'Calvijn argumenteert in de Institutie dat er niet een individu boven de anderen mag staan. Hij gaf dat ook zo vorm in de consistorie in Genève.

Belangrijke principes zijn voor Calvijn dat het uiteindelijke gezag niet bij leiders maar bij Christus berust. De macht moet gespreid zijn over meerderen en leiders controleren en corrigeren elkaar'.

Maximale termijnen
In de Dordtse kerkorde is dit nog explicieter uitgewerkt, zegt Van Burg. 'Met name in het bekende artikel 84 dat teruggaat op het convent van Wezel: „Geen kerk zal over andere kerken, geen dienaar over andere dienaren, geen ouderling of diaken over andere ouderlingen of diakenen enige heerschappij voeren."'

De vrees voor heerszucht zat diep, schrijft Van Burg. 'Daarom is macht gespreid over meerdere vergaderingen, kan niemand zichzelf benoemen en moeten leiders rouleren'.

Hij citeert de Dordtse Kerkorde: ‘De ouderlingen en diakenen zullen twee jaar dienen, en alle jaar zal het halve deel veranderd, en anderen in de plaats gesteld worden, tenware dat de gelegenheid en het profijt van enige kerken anders vereiste’ (DKO artikel 27).

Van Burg: 'De DKO werkt dus met termijnen van twee jaar, Calvijn had termijnen van een jaar. Dat alles met als doel om te voorkomen dat mensen te veel macht opbouwen en dat daardoor toch een – impliciete – hiërarchie zou ontstaan'.

Naar iemand opkijken
In de praktijk blijkt het lastig. Alleen al informeel, zegt Van Burg: 'Het grote gevaar is dat iemand als snel wat wordt vanwege een bepaalde gave. Er kan een hiërarchie ontstaan. Anderen gaan naar iemand opkijken'.

De Reformatie heeft daar de gevolgen van gezien, zegt Van Burg. 'Om dat te voorkomen zijn duidelijke regels opgesteld. Besluitvorming moet altijd met meerderen gebeuren. Ook zijn termijnen ingevoerd, zodat macht zich niet te veel kan vestigen'.

Afgescheiden kerken
Hij signaleert dat dit in de praktijk weinig vorm krijgt. 'Die termijnen functioneren in veel afgescheiden kerken niet echt'. 

Dat blijft volgens Van Burg niet zonder gevolgen. 'Mogelijk waren er veel conflicten voorkomen als de maximale termijnen uit de kerkorde gehanteerd waren'.

Leren van het bedrijfsleven
Hij verwijst naar het bedrijfsleven waar ook termijnen worden gehanteerd om lastige situaties te voorkomen.

 'Misschien toch iets om te leren van de vuistregel in andere organisaties: als je elkaar niet eerlijk kunt of durft te evalueren, moet je maximumtermijnen hanteren voor leidinggevende rollen. Dat is een waarborg om te voorkomen dat macht zich concentreert'.